Czy emerytury rosna szybciej niz wynagrodzenia?

Pytanie bez prostej odpowiedzi

W debacie publicznej słychać dwie narracje. Jedna mówi, że emerytury są zaniedbane i nie nadążają za płacami. Druga — że waloryzacja, trzynasta i czternasta emerytura przepłacają system względem możliwości. Dane GUS, ZUS i Eurostatu pozwalają policzyć to chłodno.

Stosunek emerytury do średniej płacy (replacement rate)

Średni wskaźnik zastąpienia (relacja średniej emerytury netto do średniej płacy netto) w Polsce wynosił:

Replacement rate utrzymuje się w przedziale 60-65 procent w ciągu ostatnich 15 lat. To stosunkowo dobra pozycja w UE, ale powoli się obniża. W systemie zdefiniowanej składki (po reformie z 1999 roku, dotyczącej roczników 1949 i młodszych) prognozy ZUS i KE wskazują, że przyszły replacement rate spadnie do 35-40 procent dla osób przechodzących na emeryturę po 2040 roku. To jeden z największych spadków w UE i centralny problem polskiego systemu.

Indeksacja emerytur

Od 2008 roku obowiązuje ustawowa formuła waloryzacji: roczna inflacja u emerytów + 20 procent realnego wzrostu płac. W praktyce w okresie wysokiej inflacji 2022-2023 waloryzacja była bardzo wysoka (14,8 procent w marcu 2023, 12,12 procent w marcu 2024). W 2024 roku marcowa waloryzacja wynosiła 12,12 procent — wyżej niż wzrost płac realny w 2023 (+0,5 procent), co tłumaczy, dlaczego w krótkim okresie emerytury rosną szybciej niż płaca realna. Ale w dłuższym horyzoncie (15 lat) płaca rosła szybciej niż emerytura nominalna.

Trzynasta i czternasta emerytura

Trzynasta emerytura (od 2019 roku, na stałe od 2020) to dodatkowe świadczenie w wysokości minimalnej emerytury (w 2024 roku około 1780 zł brutto). Czternasta (od 2021 roku, na stałe od 2023) jest dochodowo zróżnicowana: pełna kwota dla emerytur do 2900 zł brutto, kwotowa redukcja powyżej. Razem dwa dodatki przyniosły w 2024 roku około 28 miliardów zł wydatków z budżetu państwa. To istotny komponent dochodu emeryta — w 2024 roku trzynastka i czternastka razem zwiększają roczny dochód minimalnej emerytury o około 14-15 procent, a średniej — o 7-8 procent.

Najniższe i najwyższe emerytury

Minimalna emerytura w 2024 roku: 1780,96 zł brutto (od marca). Najwyższa emerytura wypłacona przez ZUS w 2024 roku przekraczała 50 tysięcy zł miesięcznie — to przypadki osób, które odprowadzały składki przez kilkadziesiąt lat z bardzo wysokich wynagrodzeń i przeszły na emeryturę w wysokim wieku. Mediana wszystkich emerytur z ZUS w 2024 roku to około 3100 zł brutto, a średnia około 3650 zł brutto. Różnica odzwierciedla skośne prawnostronne rozłożenie — długi ogon najwyższych emerytur podnosi średnią.

Polski system na tle UE

Polska wydaje na emerytury około 11-12 procent PKB rocznie — to powyżej średniej UE (10,5 procent), ale poniżej Włoch (15,5 procent), Grecji (15 procent) czy Francji (14 procent). System jest finansowany z bieżących składek (model PAYG) plus dotacja z budżetu. Demograficznie Polska starzeje się szybciej niż średnia UE: w 2030 roku osoby 65+ stanowić będą około 23 procent populacji, w 2050 — prawie 30 procent. To rodzi dwa pytania, z którymi system będzie się mierzył: jak utrzymać replacement rate i jak nie załamać finansów publicznych.

Wnioski

Po pierwsze, w krótkim okresie 2022-2024 emerytury rosną szybciej niż płaca realna — głównie przez wysoką waloryzację i 13/14. Po drugie, w dłuższym okresie 15 lat replacement rate utrzymuje się w okolicach 60-62 procent. Po trzecie, struktura jest silnie nierówna: wiele emerytur na poziomie minimalnym, długi ogon wysokich. Po czwarte, prognozy dla młodszych pokoleń są pesymistyczne — bez reformy III filaru i wydłużenia wieku emerytalnego, replacement rate spadnie poniżej 40 procent po 2040 roku.

Emerytury kobiet i mężczyzn

Średni dochód emerytalny kobiet w Polsce w 2024 roku wynosi około 2950 zł brutto, a mężczyzn — około 4400 zł brutto. Różnica 33 procent jest jedną z największych w UE i wynika z trzech czynników strukturalnych. Po pierwsze, niższy wiek emerytalny dla kobiet (60 lat vs 65 dla mężczyzn) oznacza krótszy okres składkowy. Po drugie, kobiety historycznie zarabiały mniej, więc ich kapitał składkowy jest mniejszy. Po trzecie, kobiety żyją średnio o 8 lat dłużej, co przy zdefiniowanej składce ma wpływ na mnożnik długości życia, który dzieli zgromadzony kapitał. Wyrównanie wieku emerytalnego (zaproponowane w 2012 roku, cofnięte w 2017 roku) było politycznie zaczarowane, ale matematycznie konieczne, by zmniejszyć tę lukę.

III filar — najsłabsze ogniwo

Polski system emerytalny miał być trójfilarowy: ZUS (I), OFE (II) i dobrowolne IKE/IKZE/PPK (III). W praktyce III filar jest niedopracowany. PPK (Pracownicze Plany Kapitałowe), wprowadzone w 2019 roku, w 2024 mają około 3,5 miliona uczestników — około 45 procent uprawnionych pracowników. To znacznie poniżej krajów z podobnymi systemami (Wielka Brytania ma około 88 procent uczestnictwa w auto-enrollment). IKE i IKZE razem ma około 1,8 miliona kont, a średnia wpłata to ledwo 1500-2000 zł rocznie. Bez wzmocnienia III filaru przyszłe emerytury będą jeszcze bardziej rozszczepione na dziedziców ZUS i osoby z dodatkowymi oszczędnościami.

Źródła: ZUS (Rocznik statystyczny ubezpieczeń społecznych), GUS (sytuacja społeczno-gospodarcza), Eurostat (spr_exp_pens), Komisja Europejska (Pension Adequacy Report 2024), KNF (raporty PPK, IKE, IKZE). Stan na drugi kwartał 2024.