Świadczenia z FGŚP przy niewypłacalności pracodawcy

Gdy pracodawca przestaje wypłacać pensje, bo popadł w kłopoty finansowe, pracownik nie zostaje sam z problemem. Państwo utworzyło mechanizm, który zaspokaja podstawowe roszczenia pracownicze wtedy, gdy sam pracodawca nie ma już środków. Tym mechanizmem jest Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, w skrócie FGŚP. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega ochrona, kiedy się uruchamia, jakie roszczenia pokrywa i jak w praktyce sięgnąć po pieniądze.

Czym jest FGŚP

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych to państwowy fundusz celowy, którego zadaniem jest ochrona roszczeń pracowniczych w sytuacji niewypłacalności pracodawcy. Innymi słowy: jeśli firma upada albo faktycznie przestaje płacić, a pracownikowi należą się zaległe pieniądze, FGŚP wchodzi w rolę gwaranta i wypłaca świadczenia zamiast pracodawcy.

Funduszem dysponuje minister właściwy do spraw pracy, natomiast obsługą wniosków i wypłatą świadczeń zajmują się wojewódzkie urzędy pracy oraz — w zakresie zadań powierzonych — marszałkowie województw. Dla pracownika oznacza to, że sprawy nie załatwia się w ZUS-ie ani w sądzie pracy, tylko w wojewódzkim urzędzie pracy właściwym ze względu na siedzibę pracodawcy.

Istotą FGŚP jest to, że pokrywa on roszczenia do określonych granic i za określone okresy. Nie jest to pełna gwarancja odzyskania wszystkiego, co pracodawca był winien, ale realne zabezpieczenie najważniejszych należności, przede wszystkim wynagrodzenia za pracę.

Kiedy fundusz zaczyna działać

Ochrona z FGŚP uruchamia się w momencie, w którym pracodawca staje się niewypłacalny w rozumieniu przepisów. Nie każde opóźnienie w wypłacie od razu otwiera drogę do funduszu — musi zajść jedna z prawnie zdefiniowanych sytuacji.

Najbardziej typowy przypadek to ogłoszenie przez sąd upadłości pracodawcy. Niewypłacalność powstaje również przy otwarciu postępowań restrukturyzacyjnych oraz w innych zdarzeniach wskazanych w ustawie, na przykład przy oddaleniu wniosku o upadłość z powodu braku majątku na pokrycie kosztów postępowania.

Poza upadłością istnieje też tak zwana faktyczna niewypłacalność. Chodzi o sytuację, w której pracodawca przez określony czas nie prowadzi już działalności i zaprzestał wypłat wynagrodzeń, mimo że formalnie żadne postępowanie upadłościowe się nie toczy. Ustawodawca przewidział ten wariant, aby pracownicy porzuconych firm nie zostawali bez ochrony tylko dlatego, że nikt nie złożył wniosku o upadłość.

Jakie roszczenia zaspokaja FGŚP

Zakres świadczeń jest szeroki, choć każdy tytuł ma swoje granice czasowe i kwotowe. Fundusz pokrywa między innymi:

• Zaległe wynagrodzenie za pracę — za okres nieprzekraczający trzech miesięcy poprzedzających datę niewypłacalności.
• Wynagrodzenie za czas niezawinionego przez pracownika przestoju oraz za czas niewykonywania pracy z przyczyn dotyczących zakładu.
• Wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego oraz ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop.
• Odprawy pieniężne przysługujące przy rozwiązaniu stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika.
• Odszkodowania z tytułu skróconego okresu wypowiedzenia oraz inne przewidziane przepisami.
• Składki na ubezpieczenia społeczne należne od pracodawcy od wypłaconych przez fundusz świadczeń.

Ochroną objęte są roszczenia powstałe w okresie wyznaczonym przed datą niewypłacalności oraz — w przypadku niektórych świadczeń, jak odprawy czy ekwiwalent urlopowy — także po tej dacie, w ustawowo określonych ramach. Kluczowe jest to, że liczy się moment powstania niewypłacalności, od którego odmierza się dopuszczalne okresy.

Limit wysokości świadczenia

Najważniejsze ograniczenie dotyczy kwoty za jeden miesiąc. Świadczenie z FGŚP za pojedynczy miesiąc nie może przekroczyć przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. To wartość zmienna — GUS publikuje ją cyklicznie, więc obowiązujący limit zależy od tego, w którym kwartale przypada wypłata.

Mechanizm działa tak: bierze się należność za dany miesiąc i porównuje ją z aktualnym przeciętnym wynagrodzeniem. Jeżeli pensja pracownika była niższa niż ten pułap, fundusz pokrywa ją w całości. Jeżeli była wyższa, wypłata zostaje ograniczona do wysokości przeciętnego wynagrodzenia, a nadwyżka pozostaje roszczeniem, którego pracownik może dochodzić od pracodawcy na zasadach ogólnych, na przykład w postępowaniu upadłościowym.

Ponieważ konkretna kwota limitu zmienia się co kwartał, przed złożeniem wniosku warto sprawdzić aktualny komunikat GUS lub zapytać w wojewódzkim urzędzie pracy o wartość obowiązującą w danym okresie. Podanie tu sztywnej liczby wprowadzałoby w błąd, bo szybko traci ona aktualność.

Procedura — jak sięgnąć po świadczenie

Droga do wypłaty zależy od tego, kto uruchamia procedurę. W przypadku ogłoszonej upadłości zwykle to syndyk, zarządca lub likwidator sporządza zbiorczy wykaz niezaspokojonych roszczeń pracowniczych i przekazuje go do wojewódzkiego urzędu pracy. Na tej podstawie fundusz wypłaca świadczenia bez konieczności składania osobnych wniosków przez każdego pracownika.

Jeżeli jednak wykaz nie zostanie złożony — co często zdarza się przy faktycznej niewypłacalności, gdy firma została po prostu porzucona — pracownik może wystąpić samodzielnie z indywidualnym wnioskiem o wypłatę świadczenia. Wniosek składa się do wojewódzkiego urzędu pracy właściwego dla siedziby pracodawcy, dołączając dokumenty potwierdzające zatrudnienie i wysokość niezaspokojonych należności, na przykład umowę o pracę, paski wynagrodzeń czy świadectwo pracy.

Po weryfikacji urząd wypłaca świadczenie w ustawowym terminie. Warto pilnować terminów, bo prawo do wystąpienia o niektóre świadczenia jest ograniczone czasowo od momentu powstania niewypłacalności.

Skąd fundusz ma pieniądze

FGŚP finansuje się przede wszystkim ze składek opłacanych przez pracodawców. Każdy pracodawca odprowadza składkę na FGŚP obok składki na Fundusz Pracy, naliczaną od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Dodatkowym źródłem zasilania są kwoty odzyskiwane od niewypłacalnych pracodawców — po wypłacie świadczeń fundusz wstępuje w prawa zaspokojonego pracownika i dochodzi zwrotu wypłaconych sum, na przykład zgłaszając wierzytelność w postępowaniu upadłościowym.

Dzięki temu system jest w dużej mierze samofinansujący się: składki bieżące zasilają fundusz, a odzyski od upadłych firm częściowo zwracają wcześniej poniesione wydatki.

Przykład — jak to wygląda w praktyce

Pan Marek zarabiał 6000 zł brutto miesięcznie. Jego pracodawca popadł w kłopoty i przez dwa miesiące nie wypłacił pensji, po czym sąd ogłosił upadłość firmy. Łączna zaległość wobec pana Marka to 12 000 zł brutto za dwa miesiące.

Ponieważ pracodawca jest niewypłacalny, roszczenie o zaległe wynagrodzenie przejmuje FGŚP. Zaległe wynagrodzenie mieści się w limicie trzech miesięcy, więc oba miesiące podlegają ochronie. Fundusz weryfikuje każdy miesiąc osobno pod kątem limitu: kwota 6000 zł jest porównywana z przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem z poprzedniego kwartału. Jeśli pułap GUS jest wyższy niż 6000 zł, pan Marek odzyskuje pełne 6000 zł za każdy miesiąc. Gdyby jego pensja przekraczała ten pułap, wypłata za dany miesiąc zostałaby ograniczona do wysokości przeciętnego wynagrodzenia, a różnicy musiałby dochodzić w postępowaniu upadłościowym.

Efekt jest taki, że mimo braku środków u pracodawcy pan Marek odzyskuje należne pieniądze z funduszu, zamiast czekać latami na zakończenie upadłości. Gdyby oprócz zaległej pensji przysługiwały mu odsetki, warto sprawdzić zasady ich naliczania w naszym poradniku o odsetkach za opóźnienie w wypłacie wynagrodzenia. Aby oszacować, ile z odzyskanej kwoty zostanie na rękę po potrąceniu zaliczki na PIT (12 procent w pierwszym progu) i składek, pomocny będzie kalkulator brutto-netto.

Najważniejsze wnioski

FGŚP to realne zabezpieczenie na wypadek upadku lub porzucenia firmy przez pracodawcę. Chroni zaległe wynagrodzenie za maksymalnie trzy miesiące, a także urlopowe, ekwiwalenty, odprawy, odszkodowania i składki — z zastrzeżeniem, że kwota za jeden miesiąc nie przekroczy przeciętnego wynagrodzenia ogłaszanego przez GUS. Sprawę załatwia się w wojewódzkim urzędzie pracy, a jeśli syndyk nie złoży zbiorczego wykazu, pracownik może wystąpić z wnioskiem samodzielnie. Kluczowe jest działanie w terminie i sprawdzenie aktualnej wysokości limitu obowiązującego w danym kwartale.