Wynagrodzenie za czas badań lekarskich i szkoleń BHP

Badania lekarskie i szkolenia BHP to nie prywatna sprawa pracownika ani jego dodatkowy koszt. Kodeks pracy jednoznacznie przesądza, że jedno i drugie odbywa się w godzinach pracy, na koszt pracodawcy i z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Poniżej wyjaśniam, jak dokładnie liczy się ten czas, kiedy mogą powstać nadgodziny i co się dzieje, gdy brak aktualnych badań uniemożliwia dopuszczenie do pracy.

Badania lekarskie profilaktyczne: trzy rodzaje

Kodeks pracy przewiduje trzy rodzaje profilaktycznych badań lekarskich, którym podlega pracownik:

• Badania wstępne — wykonywane przed dopuszczeniem do pracy, czyli przed rozpoczęciem zatrudnienia na danym stanowisku. Bez orzeczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań pracownik nie może zostać dopuszczony do wykonywania obowiązków.
• Badania okresowe — powtarzane cyklicznie w trakcie zatrudnienia. Częstotliwość zależy od stanowiska i czynników szkodliwych; termin kolejnego badania wyznacza lekarz medycyny pracy w orzeczeniu.
• Badania kontrolne — obowiązkowe po niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni spowodowanej chorobą. Ich celem jest ustalenie, czy pracownik może wrócić na dotychczasowe stanowisko.

Badania wykonuje się na podstawie skierowania wystawionego przez pracodawcę, u lekarza uprawnionego do badań profilaktycznych. Pracownik nie wybiera dowolnej placówki — kieruje go pracodawca.

Za czas badań przysługuje wynagrodzenie

Badania profilaktyczne przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Za czas ich wykonywania pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, tak jakby normalnie świadczył pracę. Nie musi odrabiać tych godzin ani wykorzystywać na badania urlopu czy dnia wolnego.

Jeżeli skierowanie wymaga dojazdu do innej miejscowości — bo tam znajduje się właściwa placówka medycyny pracy — pracownikowi przysługuje zwrot kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych. To pracodawca organizuje badania i to on ponosi ich pełny ciężar organizacyjny i finansowy.

Kto ponosi koszty badań

Koszty profilaktycznych badań lekarskich pokrywa w całości pracodawca. Dotyczy to badań wykonanych na podstawie skierowania — wstępnych, okresowych i kontrolnych. Pracownik nie może zostać obciążony ceną wizyty u lekarza medycyny pracy, badań dodatkowych zleconych przez tego lekarza (np. konsultacji specjalistycznych, badań laboratoryjnych) ani kosztów dojazdu do wskazanej placówki.

Obowiązek finansowania badań jest elementem szerszego obowiązku pracodawcy w zakresie profilaktycznej ochrony zdrowia. Przerzucanie tych kosztów na pracownika jest niedopuszczalne.

Szkolenia BHP: wstępne i okresowe

Nie wolno dopuścić pracownika do pracy, do której nie ma on wymaganych kwalifikacji lub dostatecznej znajomości przepisów i zasad bezpieczeństwa. Dlatego pracodawca ma obowiązek przeszkolić pracownika w zakresie BHP przed dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzić szkolenia okresowe.

• Szkolenie wstępne — obejmuje instruktaż ogólny oraz instruktaż stanowiskowy. Odbywa się przed rozpoczęciem pracy na danym stanowisku.
• Szkolenie okresowe — powtarzane w trakcie zatrudnienia, aby zaktualizować i ugruntować wiedzę o zagrożeniach i zasadach bezpiecznej pracy. Częstotliwość zależy od rodzaju stanowiska.

Szkolenia BHP odbywają się w godzinach pracy i na koszt pracodawcy. Za czas szkolenia pracownikowi przysługuje normalne wynagrodzenie — tak samo jak za czas faktycznej pracy. Pracownik nie płaci za szkolenie ani nie odbywa go w czasie prywatnym bez wynagrodzenia.

Czas badań i szkoleń a czas pracy

Czas poświęcony na badania profilaktyczne oraz na szkolenia BHP wlicza się do czasu pracy. To istotne, bo ma konsekwencje dla rozliczenia dobowej i tygodniowej normy czasu pracy.

Jeżeli szkolenie lub badanie wykracza poza normalny rozkład czasu pracy pracownika i powoduje przekroczenie obowiązujących norm, mogą powstać godziny nadliczbowe, rozliczane na ogólnych zasadach. W praktyce dotyczy to sytuacji, gdy np. całodniowe szkolenie okresowe organizuje się w dniu, w którym pracownik i tak przepracował pełny wymiar, albo gdy szkolenie odbywa się poza jego standardowymi godzinami. Zasady i dodatki za pracę ponad normę opisuję szerzej w poradniku wynagrodzenie za nadgodziny.

Brak aktualnych badań lub szkolenia

Bez aktualnego orzeczenia lekarskiego i bez odbytego szkolenia BHP pracownik nie może być dopuszczony do pracy. To zakaz bezwzględny — chroni zdrowie i życie zarówno samego pracownika, jak i innych osób.

Kluczowe jest jednak, z czyjej przyczyny doszło do odsunięcia. Jeżeli pracownik nie ma ważnych badań z winy pracodawcy — bo ten nie wystawił w terminie skierowania, nie zorganizował badań okresowych albo nie zapewnił szkolenia — to odsunięcie od pracy nie pozbawia pracownika prawa do wynagrodzenia. Pracownik pozostawał w gotowości do pracy, a przeszkoda leżała po stronie zakładu. Inaczej wygląda sytuacja, gdy to pracownik bez usprawiedliwienia uchyla się od badań mimo prawidłowego skierowania.

Badania sanitarno-epidemiologiczne

Odrębną kategorią są badania do celów sanitarno-epidemiologicznych, potwierdzane wpisem do orzeczenia (potocznie „książeczka sanepidowska”). Obowiązują pracowników mających kontakt z żywnością lub wykonujących prace, przy których istnieje ryzyko przeniesienia zakażenia na inne osoby. Rządzą nimi zasady analogiczne do profilaktycznych badań lekarskich: wykonuje się je w związku z zatrudnieniem, a organizacja i finansowanie obciążają pracodawcę, jeżeli wynikają z charakteru wykonywanej pracy.

Przykład rozliczenia

Pracownik zatrudniony na pełny etat zostaje skierowany na badania okresowe. Placówka przyjmuje go w godzinach pracy, a cała wizyta wraz z badaniami dodatkowymi zajmuje mu pół dnia roboczego.

• Za ten dzień pracownik zachowuje pełne wynagrodzenie — czas badań wlicza się do czasu pracy, mimo że przez pół dnia nie wykonywał obowiązków.
• Koszt badań (wizyta u lekarza medycyny pracy oraz zlecone badania dodatkowe) pokrywa w całości pracodawca.
• Ponieważ właściwa placówka mieściła się w innej miejscowości, pracownikowi przysługuje zwrot kosztów przejazdu.

Gdyby badania trafiły na dzień, w którym pracownik i tak wypracował pełną normę, i doprowadziły do jej przekroczenia, powstałaby praca w godzinach nadliczbowych z odpowiednim dodatkiem. Wysokość wynagrodzenia netto za dany miesiąc można oszacować w kalkulatorze brutto-netto — przy standardowej pierwszej stawce podatek dochodowy PIT wynosi 12%.

Najważniejsze zasady w skrócie

Trzy filary, których pracodawca nie może obejść: badania i szkolenia BHP odbywają się w godzinach pracy, są płatne (pracownik zachowuje wynagrodzenie) i na koszt pracodawcy. Czas ten wlicza się do czasu pracy, a jego przekroczenie ponad normę może rodzić nadgodziny. Odsunięcie od pracy z powodu braku badań zawinionego przez pracodawcę nie odbiera pracownikowi prawa do wynagrodzenia.