Słownik wynagrodzeń

Klasyfikacja Zawodow i Specjalnosci (KZiS)

Klasyfikacja Zawodów i Specjalności na potrzeby rynku pracy (KZiS) to podstawowy system identyfikacji zawodów stosowany w Polsce w statystyce publicznej, pośrednictwie pracy, edukacji zawodowej oraz w dokumentach kadrowych. Jest oficjalnym tłumaczeniem i adaptacją międzynarodowej klasyfikacji ISCO-08 (International Standard Classification of Occupations) opracowanej przez Międzynarodową Organizację Pracy (MOP). Aktualnie obowiązująca wersja to KZiS 2014, wielokrotnie aktualizowana - ostatnia istotna nowelizacja weszła w życie w 2021 roku.

Czym jest KZiS

KZiS jest klasyfikacją hierarchiczną, w której każdy zawód jest opisany siedmiocyfrowym kodem (lub krótszym, na poszczególnych poziomach agregacji). Klasyfikacja służy:

  • do gromadzenia, agregacji i porównywania danych statystycznych dotyczących rynku pracy (BAEL, Badanie Struktury Wynagrodzeń, dane GUS-owe);
  • do prowadzenia rejestrów przez urzędy pracy (kody zawodów w ofertach pracy, w decyzjach o statusie bezrobotnego);
  • do projektowania programów nauczania w szkolnictwie zawodowym;
  • jako standard w dokumentach kadrowych (umowy o pracę zawierają kod zawodu);
  • do porównań międzynarodowych w ramach Eurostatu i MOP (przełożenie na ISCO-08).

Struktura - cztery poziomy hierarchii

KZiS dzieli ogół zawodów na cztery zagnieżdżone poziomy:

  1. Grupa wielka (1 cyfra) - 10 grup:
    • 1. Przedstawiciele władz publicznych, wyżsi urzędnicy i kierownicy
    • 2. Specjaliści
    • 3. Technicy i inny średni personel
    • 4. Pracownicy biurowi
    • 5. Pracownicy usług i sprzedawcy
    • 6. Rolnicy, ogrodnicy, leśnicy i rybacy
    • 7. Robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy
    • 8. Operatorzy i monterzy maszyn i urządzeń
    • 9. Pracownicy przy pracach prostych
    • 0. Siły zbrojne
  2. Grupa duża (2 cyfry) - 43 grupy, np. 25 "Specjaliści do spraw technologii informacyjno-komunikacyjnych".
  3. Grupa średnia (3 cyfry) - 132 grupy, np. 251 "Analitycy systemowi i programiści".
  4. Grupa elementarna (4 cyfry) - 444 grupy, np. 2514 "Programiści aplikacji".
  5. Zawody i specjalności (6 cyfr, często rozszerzane do 7) - około 2700 pozycji, np. 251401 "Programista aplikacji".

KZiS a ISCO-08

KZiS jest krajową adaptacją międzynarodowego standardu ISCO-08. Cztery pierwsze cyfry kodu są identyczne z ISCO-08, co umożliwia bezpośrednie porównanie polskich danych z danymi innych krajów europejskich (Eurostat). Różnice pojawiają się na poziomie poszczególnych zawodów (6-7 cyfr), gdzie polska klasyfikacja dodaje krajowe specyficzne pozycje, takie jak konkretne specjalności występujące w polskiej gospodarce.

W Polsce funkcjonuje równolegle kilka klasyfikacji powiązanych:

  • Polska Klasyfikacja Działalności (PKD) - klasyfikuje branże i sektory działalności, nie zawody.
  • Polska Klasyfikacja Edukacji (PKE) - kierunki i poziomy kształcenia.
  • KZiS - zawody wykonywane przez ludzi.

Jak GUS, BAEL i BSW wykorzystują KZiS

BAEL (Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności) - kwartalne badanie reprezentacyjne dorosłych mieszkańców Polski. Respondentom zadaje się pytania o wykonywany zawód; wywiadowcy lub system kodujący przyporządkowują odpowiedzi do KZiS. Dane służą do publikacji o liczbie pracujących, bezrobotnych i biernych zawodowo z podziałem na zawody.

Badanie Struktury Wynagrodzeń według Zawodów - cykliczne (co 2 lata) badanie wynagrodzeń w październiku w firmach 10+ osób. Pracodawcy raportują wynagrodzenia konkretnych pracowników z przypisaniem kodu KZiS. Pozwala to na publikację przeciętnych, median i percentyli wynagrodzeń w przekroju zawodów.

Powiatowe i wojewódzkie urzędy pracy stosują KZiS w ofertach pracy oraz przy rejestracji bezrobotnych - każdy bezrobotny ma przypisany kod zawodu, a każda oferta pracy musi być okodowana wg KZiS. Pozwala to na statystykę zawodów deficytowych i nadwyżkowych (Barometr Zawodów publikowany corocznie).

Najważniejsze grupy zawodowe wg KZiS

Według danych BAEL z 2023 roku, najliczniejsze grupy wielkie pracujących w Polsce to:

  • Specjaliści (grupa 2) - około 22-23% pracujących,
  • Robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy (grupa 7) - około 13-14%,
  • Pracownicy usług i sprzedawcy (grupa 5) - około 13-14%,
  • Operatorzy i monterzy maszyn (grupa 8) - około 10-11%,
  • Technicy i średni personel (grupa 3) - około 10-11%.

W zakresie wynagrodzeń, mediany zarobków systematycznie rosną od grupy 9 (prace proste) ku grupie 1 (kierownicy) i grupie 2 (specjaliści). Grupy 2 i 1 są jedynymi, w których mediana płac przekracza ogólną medianę krajową.

Jak znaleźć swój zawód w klasyfikacji

Pełna Wyszukiwarka KZiS jest dostępna na stronie psz.praca.gov.pl oraz klasyfikacje.gofin.pl. Wpisuje się tam nazwę wykonywanej pracy lub część nazwy zawodu, system podpowiada propozycje wraz z kodem 6-cyfrowym i opisem czynności charakterystycznych. Do umowy o pracę stosuje się zazwyczaj kod 6-cyfrowy.

Przy wyborze kodu warto pamiętać:

  • Klasyfikuje się według faktycznie wykonywanej pracy, a nie nazwy stanowiska w firmie. "Specjalista ds. marketingu" w jednej firmie może być specjalistą do spraw reklamy i marketingu (243106), w innej analitykiem badań rynku (243101).
  • O poziomie grupy (1-9) decydują czynności i wymagane kwalifikacje, nie tytuł zawodowy.
  • Funkcje kierownicze (zarządzanie podlegającymi pracownikami) klasyfikuje się do grupy 1 niezależnie od wykształcenia i branży.

KZiS a wynagrodzenia - jak korzystać

Aby porównać własne wynagrodzenie z rynkiem za pomocą danych GUS:

  1. Ustal swój kod 6-cyfrowy KZiS.
  2. Pobierz najnowsze tabele "Struktura wynagrodzeń według zawodów" GUS.
  3. Znajdź swoją grupę elementarną (4 cyfry) lub średnią (3 cyfry) - na poziomie 6 cyfr dane są dostępne tylko dla najliczniejszych pozycji.
  4. Odczytaj medianę, P25, P75 i P90 dla tej grupy oraz dla właściwego województwa.
  5. Skoryguj o staż pracy, wykształcenie i sektor własności, jeżeli są dostępne odpowiednie tablice.

To samo podejście pozwala porównywać wynagrodzenia między zawodami i sektorami w sposób spójny metodologicznie - bez tej standaryzacji rynkowe "benchmarki" są mało wiarygodne.

FAQ

Czy KZiS jest obowiązkowy w umowie o pracę? Tak, kod zawodu jest obowiązkowym elementem zgłoszenia do ZUS i powinien znaleźć się w dokumentacji kadrowej.

Czy mogę mieć więcej niż jeden kod KZiS? W ramach jednego zatrudnienia stosuje się jeden kod, odpowiadający podstawowym czynnościom. Przy różnych umowach mogą być różne kody.

Co to jest 7. cyfra w kodzie? KZiS dopuszcza rozszerzenie do 7 cyfr na potrzeby krajowe (specjalności szczegółowe) - często urzędy pracy używają kodu 7-cyfrowego.

Co jeżeli mojego zawodu nie ma w KZiS? KZiS przewiduje pozycje kończące się cyfrą 9 ("gdzie indziej niesklasyfikowani") - np. "specjaliści do spraw informatyki gdzie indziej niesklasyfikowani". Każdy zawód znajduje przyporządkowanie do jakiejś grupy.

Historia i ewolucja klasyfikacji

Polska klasyfikacja zawodów ma korzenie w pierwszej powojennej klasyfikacji KZ z 1965 roku. Współczesny system KZiS funkcjonuje od 1995 roku, gdy Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej wydało pierwsze rozporządzenie wprowadzające strukturę wzorowaną na ISCO-88. Kolejne wersje:

  • KZiS 2002 - aktualizacja po przystąpieniu Polski do procesów integracyjnych z UE.
  • KZiS 2010 - dostosowanie do ISCO-08 (poprzednio bazowano na ISCO-88).
  • KZiS 2014 - obecna wersja podstawowa, z wieloma aktualizacjami.
  • Aktualizacje 2018, 2021, 2023 - dodanie nowych zawodów związanych z transformacją cyfrową, automatyzacją, ekonomią cyrkularną (np. specjalista ds. zrównoważonego rozwoju, analityk danych, operator dronów, specjalista cyberbezpieczeństwa).

Każda aktualizacja jest wprowadzana rozporządzeniem ministra właściwego ds. pracy. Nowe zawody dodaje się zazwyczaj na podstawie wniosków organizacji branżowych, urzędów pracy oraz analiz rynku pracy.

Zawody deficytowe i nadwyżkowe - Barometr Zawodów

Co roku, na podstawie danych z urzędów pracy klasyfikowanych według KZiS, MRiPS i WUP-y publikują Barometr Zawodów - prognozę sytuacji rynkowej w 168 zawodach (4-cyfrowych grupach elementarnych). Każdy zawód jest klasyfikowany w jednej z trzech kategorii:

  • Deficytowy - więcej ofert pracy niż kandydatów, problem ze znalezieniem pracowników.
  • Zrównoważony - równowaga między podażą i popytem.
  • Nadwyżkowy - więcej kandydatów niż ofert, trudności ze znalezieniem pracy.

W ostatnich latach (2022-2024) konsekwentnie deficytowe są: kierowcy ciężarówek, spawacze, pielęgniarki, lekarze, programiści, magazynierzy, robotnicy budowlani. Nadwyżkowe lub zrównoważone: ekonomiści, filolodzy, socjolodzy, niektóre zawody administracyjne.

Praktyczne wykorzystanie KZiS w dokumentach

Pracodawca ma obowiązek przekazać kod KZiS w następujących dokumentach:

  • Zgłoszenie do ZUS (formularz ZUS ZUA) - przy zatrudnieniu nowego pracownika konieczne jest podanie 6-cyfrowego kodu zawodu wykonywanego.
  • Sprawozdania GUS - cykliczne sprawozdania kadrowe (Z-12, Z-06) wymagają kodu KZiS.
  • Oferta pracy w urzędzie pracy - wszystkie oferty zgłaszane do PUP muszą mieć przyporządkowany kod.
  • Świadectwo pracy - od 2017 r. nie zawiera już kodu KZiS, ale stanowisko musi być tożsame z umową o pracę.
  • Zezwolenie na pracę dla cudzoziemców - wniosek zawiera kod KZiS, który wpływa na weryfikację braku polskich kandydatów (test rynku pracy).

KZiS a programy kształcenia

System kształcenia zawodowego w Polsce jest ściśle powiązany z KZiS. Klasyfikacja Zawodów Szkolnictwa Branżowego (oddzielny dokument MEiN) zawiera zawody, których można uczyć się w szkołach branżowych I i II stopnia oraz w technikach. Każdy zawód szkolny ma odpowiadający mu kod KZiS, a podstawa programowa zawiera wymaganie, by absolwenci mogli wykonywać konkretne czynności klasyfikowane w danym zawodzie.

Egzaminy zawodowe (kwalifikacyjne, czeladnicze, mistrzowskie) odnoszą się do kwalifikacji wyodrębnionych z zawodów KZiS. System Polskiej Ramy Kwalifikacji (PRK) i Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji (ZRK) jest skoordynowany z klasyfikacją zawodów.

KZiS w analizie wynagrodzeń - przykłady praktyczne

Aby zilustrować użyteczność KZiS, kilka konkretnych grup zawodowych z medianami wynagrodzeń brutto za październik 2022 (ostatnie pełne dane BSW GUS, rzędy wielkości):

  • 1120 Prezesi i dyrektorzy generalni - mediana ok. 18 000-22 000 PLN (znaczna rozpiętość).
  • 2511 Analitycy systemowi - mediana ok. 11 500-13 000 PLN.
  • 2514 Programiści aplikacji - mediana ok. 11 000-13 500 PLN.
  • 2221 Pielęgniarki bez specjalizacji - mediana ok. 6 200-7 000 PLN.
  • 2310 Nauczyciele akademiccy - mediana ok. 6 500-7 500 PLN.
  • 5223 Sprzedawcy sklepowi - mediana ok. 4 100-4 500 PLN.
  • 8332 Kierowcy samochodów ciężarowych - mediana ok. 5 500-7 000 PLN.
  • 9112 Pomoce kuchenne - mediana ok. 3 600-4 100 PLN.

Dane te aktualizują się co 2 lata wraz z kolejnymi edycjami BSW. Najnowsze pełne wyniki za październik 2024 zostaną opublikowane w drugiej połowie 2025 roku.

Krytyka i ograniczenia KZiS

KZiS, jak każdy system klasyfikacyjny, ma swoje ograniczenia:

  • Opóźnienie wobec rynku - nowe zawody (np. specjalista ML, prompt engineer) trafiają do klasyfikacji z opóźnieniem 2-5 lat.
  • Heterogeniczność grup elementarnych - w grupie 2514 "Programiści aplikacji" są zarówno juniorzy z 1 rokiem doświadczenia, jak i architektowie korporacyjni z 20 latami stażu i radykalnie innym zakresem obowiązków oraz wynagrodzeniem.
  • Niedopasowanie do hybrydowych ról - osoba wykonująca równocześnie role analityka i developera musi wybrać jeden kod, co częściowo zubaża obraz.
  • Różnice między oficjalną klasyfikacją a nazewnictwem rynkowym - tytuły w stylu Senior Product Manager, Tech Lead, Scrum Master nie istnieją jako odrębne kody, tylko są upychane do najbliższych grup KZiS.

Mimo tych ograniczeń KZiS pozostaje fundamentem statystyki rynku pracy i jakąkolwiek poważna analiza wynagrodzeń w Polsce wymaga znajomości tej klasyfikacji.