Urlop macierzyński i tacierzyński 2024: zasiłek, długość, wniosek

Rodzaje urlopów dla rodziców w Polsce — słownik terminów

System urlopów rodzicielskich w Polsce jest złożony i zmieniał się w ostatnich latach. Oto kluczowe pojęcia:

• Urlop macierzyński — urlop po urodzeniu dziecka, przysługuje matce; podstawowy wymiar: 20 tygodni (pierwsze dziecko).
• Urlop rodzicielski — przedłużenie po urlopie macierzyńskim; łącznie 41 tygodni (jedno dziecko), z czego 9 tygodni jest zarezerwowanych wyłącznie dla ojca (nieprzenoszalne).
• Urlop ojcowski (tacierzyński) — niezależny urlop dla ojca; 2 tygodnie, można wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia.
• Urlop wychowawczy — bezpłatny urlop (zasiłek nie przysługuje) do 36 miesięcy łącznie, można korzystać do 6. roku życia dziecka.

Wymiar urlopu macierzyńskiego

Urlop macierzyński może zacząć się 6 tygodni przed przewidywaną datą porodu (wniosek do pracodawcy).

Urlop rodzicielski — zasady po reformie (2023)

W 2023 r. wdrożono dyrektywę work-life balance, która zmieniła zasady urlopu rodzicielskiego:

• Łączny wymiar: 41 tygodni (jedno dziecko) — z czego 9 tygodni jest zarezerwowane wyłącznie dla drugiego rodzica (nieprzenoszalne — przepada, jeśli ojciec nie skorzysta).
• Urlop rodzicielski nie musi być wykorzystany bezpośrednio po macierzyńskim — można go podzielić na maksymalnie 4 części.
• Oboje rodzice mogą korzystać z urlopu jednocześnie.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego

Zasiłek macierzyński jest wypłacany przez ZUS (nie przez pracodawcę) i wynosi:

Wskazówka: większość mam składa wniosek "z góry" przed porodem — gwarantuje to 80% przez cały okres, co łącznie jest korzystniejsze niż opcja 100% + 60%.

Podstawa zasiłku — jak się liczy?

Podstawa zasiłku macierzyńskiego = przeciętne wynagrodzenie brutto z ostatnich 12 miesięcy (lub z krótszego okresu, jeśli pracuje się krócej), pomniejszone o składki ZUS pracownika (13,71%).

Przykład:

• Średnie wynagrodzenie brutto: 7 000 PLN
• Podstawa zasiłku: 7 000 × (1 − 0,1371) = 7 000 × 0,8629 ≈ 6 040,30 PLN
• Zasiłek macierzyński (80%): 6 040,30 × 80% = 4 832,24 PLN miesięcznie brutto

Urlop ojcowski — zasady 2024

Urlop ojcowski (tacierzyński) to 2 tygodnie (14 dni) niezależnego urlopu dla ojca, w czasie którego przysługuje 100% zasiłku. Można go wykorzystać:

• w całości naraz (2 tygodnie),
• w dwóch częściach po 1 tygodniu.

Termin: do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia. Wniosek do pracodawcy składa się z co najmniej 7-dniowym wyprzedzeniem.

Urlop ojcowski jest niezależny od urlopu macierzyńskiego matki i od urlopu rodzicielskiego — można korzystać z obu jednocześnie.

Czy zasiłek macierzyński podlega ZUS?

Nie. Zasiłek macierzyński nie podlega składkom ZUS. Podlega natomiast zaliczce PIT według skali podatkowej (12% lub 32%). ZUS odprowadza za matkę na urlopie macierzyńskim składki emerytalne i rentowe od podstawy zasiłku — są one finansowane z budżetu państwa.

Zasiłek macierzyński dla ojca przejmującego opiekę

Ojciec może przejąć zasiłek macierzyński po matce (lub zamiast niej), jeżeli matka po minimum 14 tygodniach macierzyńskiego zrezygnuje z urlopu i wróci do pracy. Zasiłek przysługuje ojcu przez pozostały czas. Jest to przydatne, gdy zarobki ojca są niższe niż matki.

Wnioski i dokumenty

• Wniosek o zasiłek macierzyński: składa się do ZUS przez pracodawcę (formularz Z-3) lub bezpośrednio (formularz ZAS-36 lub ZAS-38 dla zleceniobiorców/prowadzących JDG).
• Odpis aktu urodzenia dziecka — wymagany do wypłaty zasiłku.
• Wniosek o urlop rodzicielski: do pracodawcy z co najmniej 21-dniowym wyprzedzeniem (jeśli przed lub w dniu porodu — dla opcji 80%).
• Wniosek o urlop ojcowski: do pracodawcy z 7-dniowym wyprzedzeniem.

Zasiłek macierzyński dla prowadzących działalność (JDG)

Przedsiębiorczynie podlegające dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu ZUS mają prawo do zasiłku macierzyńskiego. Warunki: minimum 3 miesiące opłacania dobrowolnej składki chorobowej. Wysokość zasiłku: tak samo jak dla pracownic etatowych — 80% lub 100% podstawy. Podstawa dla JDG: deklarowana podstawa składek chorobowych (min. 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, w 2024 r. ok. 4 694,40 PLN).